De Nederlandse Wijnbouw

by Marja Brouwer

De Nederlandse Wijnbouw - Estafette pen door Paul Schmit

Als je het over wijnbouw in onze streken hebt, ontmoet je nog steeds veel verbaasde blikken. Men weet nauwelijks af van het bestaan van de vele wijngaarden in Nederland. Al deze wijnbouwers, van klein tot groot , hebben één ding gemeen: ze zijn zeer enthousiast met hun hobby of beroep bezig.

Wijngaarden toen en nu
Wijngaarden in Vlaanderen en Nederland zijn niets nieuws. Vroeger waren er ook al wijngaarden, en dan spreken we over de eerste eeuwen na Christus. In de tijd dat de Romeinen over Europa heersten brachten ze overal hun kennis van druiventeelt en wijn maken. Ze waren al behoorlijk ver op dat gebied en konden over meerdere druivenrassen beschikken. Gedeeltelijk hadden ze de kennis overgenomen van de Grieken. Van deze druivenrassen wordt een aantal tegenwoordig nog steeds gebruikt. Het is vrijwel zeker dat de Chardonnay zo'n zeer oude druif is , maar ook de Pinot Noir en de Chasselas. Onder invloed van de Romeinen ontwikkelde de wijnbouw zich in een groot deel van Europa. Zo ook langs de rivieren in de lage landen. Het heuvelland van Limburg was een goede streek om druiven te verbouwen, net als de oevers van de Maas en het Hageland.
Na de Romeinen zijn het vooral de kloosterlingen geweest die zich bezig hielden met de wijnbouw. Zij hielden de kennis in stand en breidden die verder uit. Het is bekend uit allerlei oude geschriften dat door heel Vlaanderen en Nederland (kleine) wijngaarden zijn geweest; in de rivierdalen en aan de kuststreken, tot aan Friesland en Groningen toe!

De grote hoeveelheid Maaswijn was in die dagen zo goed dat men zelfs export heeft gekend naar Duitsland. Er waren wijngilden die in een hoog aanzien stonden.
Door klimaatveranderingen liep de wijnbouw echter langzaam terug. Ook door oorlogen en vooral door de grote handelsdrift van de Hollandse kooplieden. Schepen voeren vol met kant en laken, kaas en aardewerk vanuit Antwerpen, Amsterdam, Gent en andere steden naar alle delen van de wereld, en net als nu, zal een goed vervoersbedrijf proberen een retourvracht te krijgen. In die dagen waren dat vooral specerijen, thee, tabak en ook vaak wijn.

Wijn was in het zuiden immers in overvloed verkrijgbaar en was waarschijnlijk beter dan wat hier werd gemaakt. Ook kwamen er steeds meer bierbrouwerijtjes waardoor de consumptie van wijn afnam.
Tot in de 19e eeuw zijn er wijngaarden geweest, tot aan de tijd van Napoleon. Door zijn vernieuwingsdrang en de oorlogen die dat uitlokte verdwenen vele ambachten, klooster et cetera. Om de Franse wijnen te beschermen kwam er een forse accijns op onze wijn; dat bracht de wijnbouw een gevoelige klap toe.
Toch was Napoleon niet alleen verantwoordelijk voor deze terugloop. De steeds sneller groeiende bevolking had voedsel nodig en het werd interessanter om graan en aardappels te gaan verbouwen, of vee te gaan houden.
De wijnbouw verdween dus geleidelijk aan. Maar de druiventeelt bloeide op! Vanaf het midden van de vorige eeuw begon men kassen(serres) te bouwen. Vooral rond de grote steden ontstonden grote tuinbouwgebieden zoals onder Brussel en tussen Rotterdam en Den Haag (Het Westland). In deze kassen werd van alles verbouwd, maar vooral subtropische gewassen. De druif kwam daar als eerste voor in aanmerking, want verse druiven aanvoeren uit het zuiden was in die tijd erg moeilijk. Men had grote opbrengsten en er was een bloeiende export naar Engeland, Zweden en Amerika. Dat heeft zo lange tijd geduurd, tot aan de energiecrisis in de jaren '70 van de vorige eeuw.

De eenwording van Europa
Na de oprichting van de EEG werd export van druiven uit Italië en Griekenland steeds makkelijker, het vervoer werd sneller. Hier werden andere teelten veel belangrijker, teelten met meerdere opbrengsten per jaar. De druiventeelt verviel tot een specialisme voor taaie volhouders en hobbyisten.
Toen de druiventeelt terugliep begon de wijnbouw weer aan een opmars; in Nederland het eerst in Zuid Limburg, logisch, want hier was van oudsher altijd al wijnbouw geweest. In Vlaanderen ontstonden wijngaarden in het Hageland, langs de Maas en in het land van Loon. De eerste wijngaarden waren in die tijd allemaal vrij klein; het vak moest weer van begin af aan geleerd worden. Toch waren de resultaten goed genoeg om anderen er ook toe aan te zetten een wijngaard in te planten. Nu is de wijnbouw weer echt terug van weggeweest.

De wijngaarden worden steeds professioneler, de wijnen ieder jaar beter.
Vóór 1997 waren er alleen commerciële wijngaarden in Zuid Nederland, vooral in Zuid Limburg. Daar ligt onder andere de Apostelhoeve, de eerste professionele wijngaard van Nederland. Later kwamen er meer wijngaarden in Zuid Limburg en Brabant.
Nederland heeft momenteel 178 wijngaarden, waarvan zo'n dertig professionele bedrijven met meer dan 1 hectare. Door het gehele land verspreid, tot zelfs op Texel. De kwaliteit van zowel rode al witte wijnen is van een steeds hoger niveau. Ongeveer de helft van de wijnen is rood. Veel wijngaarden werken biologisch. De groei van de Nederlandse wijnbouw wordt vooral door financiële beperkingen geremd. De aanleg van 2 à 3 hectare wijngaard en de inrichting van een wijnkelder kosten minstens 300.000 euro. Daar komen vaak nog kosten bij voor de aanschaf van de grond, wat in Nederland duurder is dan elders in Europa.

Bovendien duurt het minstens vier jaar voordat een wijngaard zijn eerste geld opbrengt. Tenslotte is een wijngaard in dit koude klimaat behoorlijk arbeidsintensief. De hoge kosten en de lage opbrengsten per hectare maken de Nederlandse wijn relatief duur, waardoor een bedrijf alleen rendabel is voor wijnmakers die hoge kwaliteit kunnen leveren en hun wijn rechtstreeks kunnen verkopen.

De aanplant van geschikte druivenrassen of klonen
In de Limburgse wijngaarden staan vooral de klassieke druivenrassen Riesling, Müller-Thurgau, Dornfelder, Auxerrois, Pinot Gris en Pinot Noir. Sinds enkele jaren zijn daar nieuwe druivenrassen bij gekomen, die veel minder gevoelig zijn voor meeldauw, die in koelere klimaten vaker schade aanricht. Bovendien zijn deze enkele weken eerder rijp dan de klassieke rassen. Van de blauwe rassen bleken Regent en Rondo de beste, bij de witte rassen zijn dat de Johanniter, Merzling en Solaris. Met deze nieuwe rassen is de wijnbouwzone enkele honderden kilometers naar het noorden opgeschoven. Hierdoor ligt de noordelijke wijnbouwgrens niet meer bij Maastricht, maar bij de Waddeneilanden. Een probleem van deze nieuwe rassen is dat het hybriden zijn: kruisingen van een Vitis Vinifera met een andere vitissoort. De Europese wijnwetgeving laat alleen druiven van de Vitis Vinifera toe, en deze rassen dus niet. Daarom is Nederland nog steeds niet als wijnproducerend land erkend, en is het nu nog verplicht om alleen de Vitis Viniferasoorten te gebruiken.

Een openbaring
Enkele weken geleden hebben wij een wijn/spijs-avond gepresenteerd met alleen maar gerechten uit Nederland vergezeld van Nederlandse wijnen. Het werd een groot verrassend succes. Van Jan Jaap Kroon van De Kroon van Texel, een heerlijke Johanniter, uit Marknesse van Maronesse(Biologisch) de Johanniter/Solaris en hun vertederende Pinotin (Polderparel). Uit Groesbeek van Colonjes (Biologisch) de Cabernet Blanc, Cabernet Cortis en de Regent. De wijn van Reestlandhoeve(Biologisch), de Regent rosé en last but not least de heerlijke Regent Spéciale van Betuws Wijndomein, ook biologisch. Nog even over die Pinotin, deze in dit geval mousserende licht zoete wijn, deed het fantastisch bij het nagerecht waarbij rood fruit de hoofdrol had. Ik heb onlangs weer een bezoek gebracht aan Diederik Beker van dit wijndomein in Erichem. Een energieke jonge wijnboer die mij verschillende heerlijke wijnen liet proeven van de oogst van 2010 en 2011. Je gelooft je oren niet als hij mij vertelt dat ze dit jaar een trockenbeerenauslese hebben gemaakt, als experiment. Ik heb de most mogen proeven, geloof mij dat belooft ècht wat! Opbrengst slechts 80 liter! Het is nog niet voor de handel bestemd, maar ik heb al een reservering gemaakt. Het proefmonster van Jan Jaap Kroon van zijn rode wijn was ook opzienbarend. De houtgelagerde rode wijn is van grote klasse. De etiketten, ja....daar over kun je discussiëren, voor mij telt de kwaliteit 200%.
Door deze ervaringen ben ik enorm verrast over de kwaliteiten die men weet te produceren. Is dit een teken dat er waarschijnlijk nog veel meer mogelijk is en er terdege een toekomst is weggelegd voor interessante wijnen uit Nederland? Mij hebben ze gewonnen. Ik ben vast besloten om meerdere wijndomeinen te gaan bezoeken. Misschien is het een leuk idee om komend jaar tijdens de Nationale Wijnweek, binnen het NGS een brede proeverij te organiseren met alleen maar Nederlandse wijnen. Dit moet een uitdaging worden voor de Nederlandse wijnbouw! Laat uw gasten ook kennismaken met deze evolutie en de wijnen doen de rest.


Paul Schmit RV - Passie voor Wijn, december 2011.
www.passievoorwijn.nl
Met dank aan onze Nederlandse wijnmakers voor hun informatie en enkele artikelen uit verschillende boeken.